Werken aan een proactieve veiligheidscultuur: Mindfulness

Werken aan een proactieve veiligheidscultuur: Mindfulness

In deze serie van zeven blogs gaat Marcel de Munck van Safety Culture, onderdeel van Kader Group, in dit zesde deel verder in op de effecten van Mindfulness op ons veiligheidsgedrag.

Het begin van mindfulness: Boeddha

Boeddhisten zijn de volgelingen van Boeddha en zijn leer (Karta, 2000). Deze leer richt zich op de vier edele waarheden en de middenweg (Gyatso, 1999). Ten eerste ‘alles is lijden (dukkha)’, ten tweede ‘het ontstaan van het lijden (samudaya)’, ten derde ‘het ophouden van het lijden (nirodha)’ en tot slot ‘het pad tot het ophouden van lijden (magga)’. Deze laatste edele waarheid staat bekend als de ‘middenweg’ of ook wel het ‘edele achtvoudige pad’ genoemd omdat het acht categorieën schetst tot het bereiken van zuiverheid van geest, kalmte en inzicht. De zevende en achtste categorie gaan over ‘de juiste waakzaamheid’ en ‘de juiste concentratie’. Om deze mentale bekwaamheden te ontwikkelen passen boeddhisten meditatie toe, waarvan mindfulness een onderdeel is. De meest gebruikte vorm van meditatie is waakzaamheid voor, of concentratie op, het ademhalen (Trungpa, 1997).

Mindfulness Based Stress Reduction

De Amerikaan dr. Jon Kabat-Zinn haalde mindfulness aan het eind van de jaren ’70 van de vorige eeuw uit haar boeddhistische context en ontwikkelde een achtweekse training op basis van MBSR (Mindfulness Based Stress Reduction), in het Nederlands ook wel aandachttraining genoemd (Kabat-Zinn, 2003). In de loop van de jaren daarna zijn verschillende mindfulness trainingen ontwikkeld, allen met als doel de ‘zijn-modus’, het omschakelen van ‘doen naar zijn’ (Van den Brink, 2018) te cultiveren. Een training bevat oefeningen rondom het loslaten van oordelen, geduld hebben, je overtuigingen kritisch bekijken, vertrouwen op jezelf en zelfacceptatie. En dit alles in een staat van mildheid, vriendelijkheid en mededogen.

Mindfulness en veiligheidsbewustzijn

Het beoefenen van mindfulness heeft effect op vele vlakken (Hölzel, Lazar, Gard, Schuman-Olivier, Vago & Ott, 2011). Een van de belangrijkste effecten is dat het de kwaliteit van aandacht verbetert op de vlakken, stabiliteit, controle en efficiëntie (Smallwood & Schooler, 2015). Hierdoor zijn we ons bewuster van de veiligheidstaak die we uitvoeren (taakbewustzijn), bewuster van onszelf (zelfbewustzijn), bewuster van de fysieke omgeving om ons heen (veiligheidsrisico’s en -kansen) en van de sociale omgeving om ons heen (veiligheidsrisico’s en -kansen). Als we met onze gedachten elders zijn, bepalen onze impulsen en niet onze toekomstige doelen welke beslissing we nemen (McGonigal, 2016).

Daarnaast ervaren we minder negatieve emotionele verstoringen, zoals stress, angst en depressies en zijn we positiever over het welzijn en tevredener over het leven. Mindfulness maakt mensen beter in het reguleren van deze emoties (Brown & Ryan, 2003). Wildschut (2017) geeft aan dat stress onder andere leidt tot lagere prestaties en negatieve invloed heeft op motivatie en betrokkenheid. Hierdoor heeft het ook rechtstreeks invloed op het veiligheidsgedrag dat gerelateerd is aan het opvolgen van regels, maar ook aan het proactief bijdragen aan een veilige werkomgeving.

Ook op sociaal vlak zijn er positieve effecten: mensen gedragen zich prosocialer (Leiberg, Klimecki & Singer, 2011), er is grotere tevredenheid in relaties en men reageert constructiever bij conflicten en spanningen. Door meer prosociaal gedrag zal het reciprociteitsprincipe ervoor zorgen dat er een versterkend effect optreedt van participatie en het gevoel van verbondenheid wordt verstrekt (Wildschut, 2017). Daarmee zal met name het veiligheidsgedrag dat gerelateerd is aan participatie zoals het melden van onveilige situaties of het aanspreken van een collega versterkt worden.

Het effect op cognitieve prestaties

Op het mentale vlak zijn verbeteringen te zien in de cognitieve vermogens zoals het werkgeheugen en concentratie (Chambers, Lo & Allen, 2007). Goleman (2014) geeft aan dat er een ‘omgekeerde U’ relatie is tussen het stressniveau en de mentale prestaties zoals leren of besluitvorming. Door het stressniveau te verlagen (maar niet te laag zodat er verveling ontstaat) ontstaat er optimale cognitieve efficiënte. Als we beter in staat zijn om te leren, dingen te onthouden, ons te concentreren, onderscheid te maken en kennis beter uit te wisselen verbeterd ook het veiligheidsgedrag omdat we dan onder andere beter gefocust zijn op een veiligheidstaak, beter de risico’s kunnen inschatten en beter de veiligheidsprocedure kunnen reproduceren.

Effect op veiligheidsgedrag

Het lijkt er zelfs op dat de intrinsieke motivatie hoger is bij mindful-individuen (Brown & Ryan, 2003; Levesque & Brown, 2007). Dit betekent dat we eerder vanuit onszelf zullen kiezen voor het gewenste veiligheidsgedrag.

Tot slot heeft mindfulness ook rechtstreekse positieve effecten op het (veiligheids)gedrag, zie figuur 1. Bishop (2004) concludeert dat “het verhoogde bewustzijn door mindfulness bijdraagt aan een meer flexibele adaptieve respons op gebeurtenissen, ten opzichte van geautomatiseerde, ingeslepen en impulsieve reacties”.

Figuur 1: Mindfulness op het werk (Good et al, 2015)

Zhang et al., (2013) beschrijven in hun onderzoek onder 212 operators van een controlekamer van een kerncentrale dat er inderdaad significante positieve relaties zijn tussen mindfulness trainingen en veilig werken. Voor zowel veiligheidsgedrag dat gedefinieerd kan worden als het opvolgen van regels (compliance) als het proactief bijdragen aan een veiligere werkomgeving (participatie).

Bel mij
Vul hier uw gegevens in en wij nemen telefonisch contact met u op.